Ülkemiz için pomzanın kullanım alanlarından birisi de tekstil sektörüdür. Tekstil sektörünün bazı dallarında pomza aranılan ve azımsanmayacak miktarlarda tüketilen önemli girdi hammaddelerinden biri olmuştur. Tekstil sektöründe üretilen kot, denim ve jean gibi kumaşlara yumuşaklık ve çekicilik kazandırılması için 20 seneye yakın bir süredir taş yıkama prosesi uygulanmaktadır. “Stone-Wash” olarak adlandırılan bu işlem, öncelikle Amerika ve Avrupa da gelişmiş daha sonra bu kumaşları üreten diğer ülkelerle birlikte ülkemizde de yaygınlaşmıştır (?ekil 2.1.). Ülkemiz pomza ihracatının önemli bir kısmını “tekstil pomzası” olarak adlandırılan iyi kalitedeki bu pomza türü teşkil etmektedir. Nevşehir, Kayseri, Van yörelerinde üretilen tekstil kalitesindeki pomza, başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere, Kanada, Fransa, Almanya, Hong Kong, Fas, Tunus gibi ülkelere ihraç edilmektedir. İhracatının %40’ını tekstil sektöründen yapan ülkemiz, dünyanın önde gelen kot türevi kumaş üreticileri arasında olması nedeniyle tekstil kalitesindeki pomza tüketimi iç pazarda da önemli bir yer tutmaktadır.   

                                         Tekstil endüstrisinde pomza kullanımı

Bu sektörde kullanılacak pomzanın normal özelliklerinin dışında bazı kimyasal ve fiziksel özellikleri de titizlikle aranmaktadır. Tekstil sektöründe kullanılan pomza daha çok kot, blue jean gibi pamuklu giyeceklerin ağartılması ve yumuşatılması amacına yöneliktir. Kumaşta sadece yumuşatma isteniyor ise su + pomza kullanılır ve bu işleme taş yıkama (stone wash) denir. Giysinin hem yumuşatılması hem de ağartılması isteniyor ise kazana su ve kimyasal madde emdirilmiş pomza konularak yapılır. Bu işleme de kar yıkama adı verilmektedir. Bu iki işlemin dışında yalnızca istenilen bölgeleri ağartan kumlama (sand blasting) işlemi vardır.

Taş Yıkama

Denim kumaştan üretilmiş giysinin; döner tamburlu boyama-yıkama makinelerinde, su ve pomza taşı ile muamele edilerek taşın etkisiyle renginin aşındırılması prosesidir. En klasik aşındırma yöntemi olup, giysiye son derece gerçekçi bir şekilde eskimiş havası kazandırmaktadır. Bir yıkama makinesi içerisinde pomza taşı ile muamele sırasında, ürünün indigo boyalı dış yüzeyi aşınarak içteki boyanmamış lifler açığa çıkar. Pomza taşı ile 45-60 dk. gibi kısa bir muamele sonrası giysiler yıllardır kullanılıyormuş gibi görünüm kazanır. Ancak ürün üzerinde istenen renk açılması ve elde edilecek efekt miktarına bağlı olarak süre 10 dk. ile 3 saat arasında değişebilmektedir. Eskitme prosesi için ne kadar taş kullanılacağı da (ürün ağırlığının 0,5-4 katı arasında) –istenen efekte göre- belirlenmektedir. Ancak genelde ürün ağırlığının 1,5-2 katı kadar taş kullanılmaktadır.

Pomza taşı kullanım sırasında parçalanır ve kum oluşur ki bunun temizlenmesi bir sorundur. Bunun yanı sıra taş yıkama proseslerinde makine ve ürünün aşırı yıpranması, renk kontrolünün zorluğu, ürünlerin taş kalıntılarından arındırılmasının zor oluşu, kanal tıkanması, vb. sorunlarla da karşılaşılabilmektedir. Bu sorunların giderilmesi amacıyla; taş yıkama prosesinde, pomza taşlarına alternatif olarak plastik toplar da kullanılabilmektedir.

Ancak taş yıkama prosesinde pomza taşı yerine söz konusu plastik topların kullanımı, aşağıda belirtilen sakıncaları nedeniyle genelde tercih edilmemektedir:Gerçek pomza taşlarına oranla daha büyük boyutlarda olduklarından yıkama prosesi sırasında ürünler içine yeterli miktarda girememektedirler. Bu da pomza taşlarıyla yakalanan yıkama efektinin plastik toplarla eldesini imkansız kılmaktadır,Yıkama proseslerinde kullanımları, işletme içerisinde oldukça yüksek bir gürültüye neden olur ki bu da çalışma şartlarını zorlaştırır,Pomza taşlarına göre çok pahalı malzeme olduklarından proses maliyetlerini yükseltmektedirler, Pomza taşlarının aksine su ile parçalanma özellikleri olmadığından, atık su sistemlerinde tıkanmalara yol açabilirler.

Yukarıdaki sakıncalar nedeniyle plastik topların kullanımı tercih edilmemektedir. Başta çocuk giysileri olmak üzere tüm ürünlerin pomza taşlarıyla yapılan yıkamalarında en çok dikkat edilen husus, yıkama işlemi sonrasında ürünlerin ceplerinde taş kalıntısının bulunmamasını sağlamaktır. Bu amaçla alınan en önemli güvenlik tedbirleri ise, ürünler üzerindeki tüm ceplerin yıkama prosesi öncesi dikilmesi ve yıkama işlemi ardından istisnasız tüm ürünlerin kontrolüdür.

Kar Taşlama

Pomza taşı ayrıca haşılı sökülmüş denim mamullerin, pomza taşına emdirilmiş ağartma maddeleriyle (örn: potasyum permanganat) susuz ortamda döner tamburlu makinelerde muamele işlemi olan kar yıkama prosesinde de kullanılmaktadır. Susuz ortamda uygulanan kar yıkama işlemi nötrleştirme işlemi ile (sodyummetabisülfit ile) tamamlanmaktadır.

“Snow washing” adı verilen bu proseste ağartma maddesi olarak genellikle potasyumpermanganat çözeltisi kullanılmakla birlikte, sodyumhipokloritten de yararlanılabilmektedir. Ancak sodyumhipoklorit insan sağlığına zararlı olan AOX (adsorbe edilebilen organik halojen bileşikleri) açığa çıkarması nedeniyle günümüzde fazla tercih edilmemektedir.

Enzimatik Taş Yıkama Prosesi

Denim kumaşların taş yıkanmasında diğer bir varyasyon enzimatik yıkma ile taş yıkamanın kombinasyonudur. Bu yöntem 1986 yılında “Selülaz” adı verilen enzimlerin üretilmesi ile uygulanmaya başlamıştır. Birçok büyük denim yıkama işletmesi tarafından benimsenen bu yeni yöntemde pomza taşının yanında selüloz (pamuk) liflerini aşındıran selülaz enzimi de kullanılmaktadır. Bu yöntemde kullanılan taş miktarının azaltılmış olması dolayısıyla, aşırı taş kullanımından dolayı ortaya çıkan problemler ortadan kalkmaktadır.

Taşların sadece giysileri değil, makine ve ekipmanı da aşındırdığı açıktır. Tamburlu yıkama makinelerinde veya tamburlu kurutuculardaki tamburların değiştirilmesi pahalıdır. Pamuk liflerinin aşındırılmasında kullanılan selülaz enzimi mikroorganizmalardan üretilen özel bir enzim türüdür. Selülaz enzimleri 1–4 beta glukozit bağına etki ederek selüloz üzerinde enzimatik bir parçalanma etkisi gösterirler. Belirli şartlar altında bu durum molekül ağırlığında azalmaya sebep olur. Bu etkiden ötürü malzemede bir miktar ağırlık ve mukavemet kaybı meydana gelir. Ağırlık kaybı yüzey liflerinin uzaklaşmasının direk bir sonucudur.Aktiviteyi ve selülaz enzimlerinin etkilerini kontrol eden başlıca faktörler şunlardır.

pH
Sıcaklık
Süre
Konsantrasyon
Mekanik etki

Taş yıkamada ticari olarak kullanılan selülaz enzimleri iki grupta toplanabilir:

Asit
Selülaz
Nötral Selülaz

Asit Selülaz ile Taş Yıkama;

Asit selülaz enzimlerle taş yıkamada optimum çalışma aralığı pH 4-5,5 arasındadır. Bu enzimlerin selüloza karşı aktivitesi yüksektir. Bu pH değeri asetik asidi tek başına kullanarak veya sodyumhidroksit-asetik asit tampon sistemi kullanılarak sağlanabilir.

60°C’ın üzerinde aktivite önemli ölçüde düşer. 50-60°C en iyi çalışma aralığıdır. Daha düşük sıcaklıklarda daha uzun bir yıkama süreci gerektirebilir. Asit selülaz enzimi ile taş yıkamanın kombine olarak uygulanmasında çalışma şartları ve işlem adımları şu şekilde olabilir:

Nötral Selülaz ile Taş Yıkama

Nötral selülaz enziminde maksimum renk değişikliği pH=6,0 civarında meydana gelir. Fakat pH=7-7,5 arasında da bu enzimin renk değişikliği etkisi %’90ın üzerindedir. Bunlarla 40-45°C sıcaklıkta bile çalışılabildiğinden enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Nötral enzimlerle taş yıkamada çalışma koşulları aşağıdaki gibi olabilir.

Taş yıkama enzimleri selülozu hidroliz ettiklerinden işlem bittikten sonra enzimin kumaş üzerinden atılması ya da deaktivasyon yapılması gerekir. Bu da soda-sabun yıkaması ile yapılabileceği gibi sıcaklık yükseltilmesi suretiyle de suretle enzimin bozulması sağlanabilir ya da durulamalarla yapılabilir. Selülaz enzimler tamamen biyoparçalanabilir ürünlerdir. İnsan ve çevre sağlığı açısından zararı yoktur.

Pomza taşının fiziksel ve kimyasal ( Na2O - K2O) özellikleri tekstil endüstrisinde mamul ürünlerin taşlanması için tamamen uygundur. Yıkama tekniklerindeki gelişme ile birlikte pomza taşı, daha hafif gramajlı kumaşların yıkanmasında da kullanılmaya başlanmıştır. Ayrıca yeni nesil yıkama makinalarında daha büyük kalibre edilmiş pomza taşlarıda kullanılmaya başlamıştır. Bu sektörde kullanılan pomza taşı asidik olandır ve rengi beyazdır, üründe leke oluşturmaz ve temizleme gerektirmez. Bu da tekstil ürününün maliyetine ek bir artış getirmez. Ancak kullanılacak pomza tamburlama diye tabir edilen yuvarlatma işlemine tabi tutulmalı ve diğer tüm yabancı maddelerden özenle ayrıştırılmalıdır. Ayrıca yıkanacak kumaşların farklılıkları ve yıkama makinalarındaki çeşitlilik nedeni ile değişik ebatlarda kalibre edilmelidir.

Bu sektörde kullanılacak pomzanın tekstil kalitesi denilen özellikleri taşıması gerekir. Tekstil sektöründe kullanılan pomza da normal özelliklerin yanında ilave olarak aranılan özellikler şunlardır :

Pomza orta sertlikte olmalı, kırılmadan ezilmeli,Yabancı maddelerden arındırılmış olmalı (demir oksit, sodyum oksit ve potasyum oksit miktarları kumaşı boyamayacak şekilde olmalı)Kuru, gözenekli ve yuvarlatılmış olmalı,Kullanılan taş kalitesi değişmemeli, homojen olmalı,Genelde 30 x 40 x 50 mm ebadında olmalı,Rengi beyaz olmalı, suda belirli bir süre yüzebilmeli ve kırılmamalı,Su emme miktarı tekstil kalitesi için ideal olmalıdır.Yıkama işleminde bir parça blue jean için 0,5 – 1 kg.  pomza tüketilmektedir.

Tekstil Pomzasında Kalite Normları

Tekstil pomzası için yayınlanmış ulusal veya uluslararası bir standart mevcut değildir. Ancak kullanım amacına uygun pomza taşının fiziksel ve kimyasal özellikleri ile ilgili gerek yerli ve gerekse yurtdışındaki kullanıcı firmalar düzeyinde yerleşmiş genel tercih ve talepler söz konusudur. Yerli ve yurtdışı firmaların genel kalite talepleri tekstil pomzası “Fiziksel Özellikleri” ve “Kimyasal Özellikleri” alt başlıkları altında verilmiştir.

                                    Tekstil endüstrisinde pomza kullanımı

a) Fiziksel Özellikleri Tekstil kalitesindeki pomza Çizelge 2.1.’de belirtilen genel fiziksel özellikleri taşımalıdır.Nihai ürün olarak tekstil kalitesindeki pomza agregalarının granülometrileri aşağıdaki boyut aralıklarına uygun olmalıdır:

10 - 20 mm.( Penye, İnce Denimler)   
15 - 25 mm.( Penye, İnce Denimler)
20 - 30 mm. (Denim Gömlek, Penye)
20 - 40 mm. (Denim gömlek, T-Shirt)
30 - 50 mm. (Normal Denimler)
30 - 70 mm. (Normal Denimler)
50 - 70 mm. (Normal Denimler)

b) Kimyasal Özellikleri Tekstil pomzası  Çizelge 2.2.’de belirtilen kimyasal özelliklere uygunluk göstermelidir.          

Çizelge 2.1. Tekstil kalitesindeki pomzanın fiziksel özellikleri.